Η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση/ Εκπαίδευση για την Αειφόρο Ανάπτυξη (ΠΕ/ΕΑΑ) στην Ανθρωπόκαινο εποχή: Μια παιδαγωγική της «συναρμογής»

 

 

Η εμφάνιση της έννοιας του «Ανθρωπόκαινου» αναζωπύρωσε τον προβληματισμό και τη συζήτηση σχετικά με τον ρόλο του ανθρώπου στην πρόκληση και διαιώνιση της σύγχρονης κοινωνικο-περιβαλλοντικής κρίσης, εφιστώντας την προσοχή στην κυριαρχική παρουσία του ανθρώπου στον πλανήτη και στη βαθιά ριζωμένη ανθρωποκεντρική δομή της σκέψης και της ηθικής μας, όπως διαμορφώθηκε κατά τη διάρκεια των προηγούμενων αιώνων και η οποία διαπερνά κάθε τομέα της ανθρώπινης δραστηριότητας. Αρκετοί φιλόσοφοι και μελετητές από τις κοινωνικές και ανθρωπιστικές επιστήμες εξέλαβαν το γεγονός αυτό ως έκκληση για την αναδιαμόρφωση των κυρίαρχων ανθρωποκεντρικών κοσμοθεωριών και πρακτικών και για υποβοήθηση της μετάβασης σε μια μετα-Ανθρωπόκαινο εποχή. Η εκπαίδευση, και πιο συγκεκριμένα η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση/ Εκπαίδευση για την Αειφόρο Ανάπτυξη (ΠΕ/ΕΑΑ), δεν θα μπορούσε να μείνει ανεπηρέαστη από τις προκλήσεις που φέρνει η Ανθρωπόκαινος εποχή, μεταξύ των οποίων η ανάγκη για νέα εννοιολογικά εργαλεία και παιδαγωγικές πρακτικές με στόχο την ενίσχυση της κριτικής σκέψης και της φαντασίας και για ενθάρρυνση πιο αυθεντικών συνδυασμών ζωής και γνώσης μέσω της εμπειρίας, της εξερεύνησης και της δράσης.

Στη εργασία που παρουσιάζουμε σήμερα συζητάμε την πρόταση για μια παιδαγωγική που βασίζεται και προωθεί μια μετα-ανθρωπιστική και νεο-ματεριαλιστική γραμμή σκέψης, όπως αναπτύχθηκε από δύο Γάλλους φιλοσόφους και στοχαστές του εικοστού αιώνα, τους Gilles Deleuze και Felix Guattari. Με επίκεντρο την έννοια της «συναρμογής», συζητάμε τις φιλοσοφικές αρχές αυτής της παιδαγωγικής για την ΠΕ/ΕΑΑ. Υποστηρίζουμε την καταλληλότητά της ως απάντηση στις προκλήσεις του Ανθρωπόκαινου και ως τρόπο μετάβασης σε μια μετα-Ανθρωπόκαινο εποχή, εστιάζοντας σε μια νέα ιδέα για τις σχέσεις των παιδιών/μαθητών με τον περισσότερο-από-τον-ανθρώπινο κόσμο τους (more-than-human-world) σε κοινωνικο-οικολογικά δίκτυα που έχουν ως βάση τους τον τόπο και που συγκροτούνται από όλα τα ζωντανά είδη και τις υλικές οντότητες. Αυτή η παιδαγωγική αντιλαμβάνεται τη ζωή και τον κόσμο ως πολύπλοκα «δίκτυα συναρμογών», που δημιουργούν συνεχώς διασυνδέσεις, συνθέσεις και μετασχηματισμούς και όπου το παιδί/μαθητής βρίσκεται σε μια κατάσταση συνεχούς «γίγνεσθαι» (becoming). Η μάθηση προσεγγίζεται ως διαδικασία που λαμβάνει χώρα μεταξύ όλων των διαφορετικών μερών (ανθρώπινων, μη ανθρώπινων και περισσότερο-από-τα-ανθρώπινα στοιχείων) και η σκέψη ως αναδυόμενη μέσα από τις συναντήσεις με αυτά.

Υποστηρίζουμε ότι η προτεινόμενη παιδαγωγική καθιστά την ΠΕ/ΕΑΑ μια «σχεσιακή» (relational) εκπαιδευτική πρακτική, που ενθαρρύνει την ανάπτυξη νέων μορφών γνώσης, και μια «εν κινήσει οικολογία» (ecology in motion), που επιδιώκει να «συνυφάνει» ανθρώπους, τόπους και άλλα μη-ανθρώπινα όντα σε νέες και αναδυόμενες εκπαιδευτικές πραγματικότητες.

Το κείμενο αποτελεί συμβολή στη συλλογική έκδοση με τίτλο ‘Challenges and Concerns in 21st Century Education’, που επιμελήθηκαν οι S.-G. Soulis, M. Liakopoulou & A. Galani (2023, Cambridge Scholars Publishing).

Εδώ η πλήρης βιβλιογραφική αναφορά:

Daskolia, M. & Pappa, M. (2023). Towards Assemblage Pedagogies: Environmental Education for Sustainability as a Relational Educational Practice and an Ecology in Motion. In S.-G. Soulis, M. Liakopoulou & A. Galani (Eds.), Challenges and Concerns in 21st Century Education, (pp. 323-334). Newcastle upon Tyne, UK: Cambridge Scholars Publishing.

Περιβαλλοντικές Ανθρωπιστικές Επιστήμες και Εκπαίδευση στην Ανθρωπόκαινο Εποχή. Εισαγωγή στο βιβλίο της C. Merchant "Η Ανθρωπόκαινος εποχή και οι Ανθρωπιστικές Επιστήμες. Από την κλιματική αλλαγή σε μια νέα εποχή αειφορίας"

 

Συνεχίζοντας την περιήγηση στο βιβλίο της Carolyn Merchant "Η Ανθρωπόκαινος εποχή και οι Ανθρωπιστικές Επιστήμες. Από την κλιματική αλλαγή σε μια νέα εποχή αειφορίας", που κυκλοφόρησε στην ελληνική γλώσσα από τις Εκδόσεις Gutenberg, σήμερα παρουσιάζουμε την εισαγωγή του, που υπογράφεται από τη διευθύντρια του ΕργΠΕ, Αναπλ. Καθηγήτρια Μαρία Δασκολιά, η οποία είχε και την επιστημονική επιμέλεια της έκδοσης.

 

Το κείμενο, αν και επιγράφεται «Εισαγωγή στην ελληνική έκδοση», επιδιώκει να είναι κάτι περισσότερο από ένα τυπικό εισαγωγικό σημείωμα, με την έννοια της συνοπτικής περιγραφής και ξενάγησης των αναγνωστών/τριών στην ταυτότητα της συγγραφέα και/ή στο θέμα, τη δομή και το περιεχόμενο του βιβλίου. Αντ’ αυτού, μέσα από μια θεωρητική ανάλυση αναπτύσσει έναν προσωπικό θεωρητικό στοχασμό, με σκοπό τη διατύπωση τεκμηριωμένης θέσης και πρότασης για τον ρόλο και τη δυναμική που έχει το αναδυόμενο πεδίο των περιβαλλοντικών ανθρωπιστικών επιστημών στη σύγχρονη εποχή και τις ευκαιρίες που ανοίγονται από τη σύνδεσή του με την εκπαίδευση γενικά και τα πεδία της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης/ Εκπαίδευσης για την Αειφόρο Ανάπτυξη (ΠΕ/ΕΑΑ) ειδικότερα.

 

Πιο συγκεκριμένα, η εργασία επιδιώκει να αρθρώσει μια διακριτή και χρήσιμη προβληματική, εξελίσσοντάς την με βάση μια σειρά από ερωτήματα, τα οποία θέτει διαδοχικά ως άξονες πρόκλησης σκέψης και διατύπωσης θέσης. Ξεκινώντας από την αναζήτηση της σχέσης που μπορεί να έχουν οι ανθρωπιστικές επιστήμες με το περιβάλλον, τη σύγχρονη περιβαλλοντική κρίση και την αειφορία, το κείμενο ξετυλίγει ένα νήμα σκέψης, με την σκυτάλη να παίρνουν επόμενα ερωτήματα, όπως για το πώς και γιατί επανέρχονται οι ανθρωπιστικές επιστήμες στην πρωτοπορία της σύγχρονης περιβαλλοντικής σκέψης και έρευνας, ή τι καθιστά περισσότερο επίκαιρη από ποτέ τη συμβολή των περιβαλλοντικών ανθρωπιστικών επιστημών στη διεκδίκηση μιας νέας εποχής αειφορίας. 

 

Μέσα από τις θέσεις που αναπτύσσει με αφορμή τις απαντήσεις που δίνει σε καθένα από τα ερωτήματα αυτά, η εργασία επιζητά όχι μόνο να ορίσει και να χαρτογραφήσει το status και την αποστολή των περιβαλλοντικών ανθρωπιστικών επιστημών της εκπαίδευσης στην εποχή του Ανθρωπόκαινου, αλλά και να διερευνήσει τις προκλήσεις και τις δυνατότητες μιας συν-εξέλιξής τους με την ΠΕ/ΕΑΑ. Ιδιαίτερη μνεία γίνεται στο «Ανθρωπόκαινο» ως έννοια και ως πραγματικότητα και στη δυνατότητα να αξιοποιηθεί από τη σύγχρονη εκπαίδευση ως μαθησιακή «πρόκληση στη συλλογική φαντασία», με τις περιβαλλοντικές ανθρωπιστικές επιστήμες να αποτελούν τα «εργαλεία πλοήγησης» εκπαιδευτών και εκπαιδευόμενων σε μια ανα-νοηματοδότηση της σχέσης μας με τον κόσμο.

 

Η θέση και η πρόταση που οικοδομείται σχετικά με τη σύζευξη των εν λόγω πεδίων είναι ότι η ΠΕ και η ΕΑΑ έχουν την ευκαιρία να δουν κριτικά και να επικαιροποιήσουν το θεωρητικό και ιδεολογικό τους υπόβαθρο, να αναζητήσουν πιο εναρμονισμένους και αειφορικούς τρόπους σύνδεσης, μάθησης και έρευνας μέσα από αντίστοιχους παιδαγωγικούς σχεδιασμούς και να εμπλουτίσουν την περιβαλλοντική προβληματική τους με την ένταξη νέων θεμάτων, οπτικών και αναγνώσεων για τις σχέσεις των ανθρώπων και των πολιτισμών τους με τη φύση και το περιβάλλον. Από την άλλη πλευρά, η ΠΕ και η ΕΑΑ μπορούν να συνεισφέρουν στις περιβαλλοντικές ανθρωπιστικές επιστήμες με νέα εννοιολογικά δομήματα και σχέδια σύλληψης, σχεδιασμού και υλοποίησης καινοτόμων παιδαγωγικών προσεγγίσεων και πρακτικών, που να βασίζονται και να καλλιεργούν μη ανθρωποκεντρικούς και επεμβατικούς τρόπους συνύπαρξης με τον ανθρώπινο και μη-ανθρώπινο κόσμο και να επιδεικνύουν μια καλύτερη «εναρμόνιση με» τη φύση και μια οικολογική ηθική. 

 

Η εργασία συμβάλλει στον θεωρητικό προβληματισμό και την ανάπτυξη νέας παραδειγματικής σκέψης στην ΠΕ/ΕΑΑ.

 

Εδώ η πλήρης βιβλιογραφική αναφορά:

Δασκολιά, Μ. (2023). Περιβαλλοντικές Ανθρωπιστικές Επιστήμες και Εκπαίδευση στην Ανθρωπόκαινο Εποχή - Εισαγωγή στην Ελληνική Έκδοση. Στο C. Merchant, Η Ανθρωπόκαινος εποχή και οι Ανθρωπιστικές Επιστήμες. Από την κλιματική αλλαγή σε μια νέα εποχή αειφορίας (Μ. Δασκολιά, Επιμ., Ν. Καλαϊτζής, Μτφ), (σσ. 11-33). Αθήνα: Εκδόσεις Gutenberg. ISBN: 978-960-01-2467-5

/

Πολλές Ευχές σε όλες και όλους για το 2024 από το Εργαστήριο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης ΕΚΠΑ!

 

Ανοίγουμε τη νέα χρονιά με ένα βιβλίο που εκδόθηκε και κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Gutenberg μέσα στο 2023, σε επιστημονική επιμέλεια και εισαγωγή της διευθύντριας του ΕργΠΕ, Αναπλ. Καθηγήτριας Μαρίας Δασκολιά. Έχει τον τίτλο «Η Ανθρωπόκαινος εποχή και οι Ανθρωπιστικές Επιστήμες. Από την κλιματική αλλαγή σε μια νέα εποχή αειφορίας.»

Πρόκειται για το τελευταίο βιβλίο της Carolyn Merchant, διακεκριμένης καθηγήτριας περιβαλλοντικής ιστορίας, φιλοσοφίας και ηθικής στο Πανεπιστήμιο UC Berkeley. Σκοπός του βιβλίου, και  της επιλογής της επιμελήτριας και του εκδοτικού οίκου να μεταφραστεί στα ελληνικά, είναι να συμβάλλει στη συζήτηση για τη συμβολή των ανθρωπιστικών επιστημών στις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα σήμερα, τη λεγόμενη Ανθρωπόκαινο εποχή, με έμφαση σε εκείνη της κλιματικής αλλαγής. Βασική θέση του είναι ότι οι ανθρωπιστικές επιστήμες μπορούν να προσφέρουν νέες προσεγγίσεις για την κατανόηση και αντιμετώπιση των προκλήσεων αυτών και παράλληλα να αξιοποιηθούν ως εργαλεία θεωρητικής, ηθικής και κριτικής σκέψης στην οικοδόμηση μιας νέας εποχής αειφορίας.

Το βιβλίο είναι διαρθρωμένο σε έξι κεφάλαια, καθένα από τα οποία αφιερώνεται σε ένα πεδίο των ανθρωπιστικών επιστημών (Ιστορία, Τέχνη, Λογοτεχνία, Θρησκεία, Φιλοσοφία, Ηθική και Δικαιοσύνη). Προηγείται ένα εισαγωγικό κεφάλαιο, στο οποίο η συγγραφέας προσεγγίζει την έννοια του «Ανθρωπόκαινου», τόσο μέσα από την επίσημη γεωλογική ερμηνεία του, όσο και ως τις συνέπειες της σωρευτικής και μεγάλης κλίμακας ανθρώπινης παρέμβασης τους τελευταίους αιώνων, διακρίνοντας ταυτόχρονα την κλιματική αλλαγή ως κυρίαρχη έκφρασή του. Παράλληλα, παραθέτει μια σειρά από εναλλακτικούς όρους και συζητά τις βασικές παραδοχές και θεωρήσεις για καθέναν από αυτούς.

Στο πρώτο κεφάλαιο («Ιστορία») παρουσιάζεται το χρονικό της ανακάλυψης και καθιέρωσης της ατμομηχανής, που αποτέλεσε το πολιτιστικό σύμβολο και το βασικό εργαλείο της εποχής της εκβιομηχάνισης και οδήγησε στη συνέχεια στη «μεγάλη επιτάχυνση», την περίοδο που εξέθρεψε και γιγάντωσε τη σύγχρονη περιβαλλοντική και κλιματική κρίση. Παράλληλα, σχολιάζεται ο κεντρικός ρόλος της παραγωγής και της διανομής ενέργειας μέσα από ευρύτερες κοινωνικές, φιλοσοφικές και ηθικές θεωρήσεις. Στο δεύτερο και στο τρίτο κεφάλαιο η συγγραφέας χρησιμοποιεί τις «Τέχνες» και τη «Λογοτεχνία» αντίστοιχα για να δείξει πώς αναπαριστούν τον «θάνατο της φύσης» από την εξελισσόμενη εκβιομηχάνιση και ποια ζητήματα κοινωνικής ισότητας και δικαιοσύνης της εποχής εγείρονται από τη νέα πραγματικότητα, διερευνώντας κάποιες «πιο ανθρωποκεντρικές» διαστάσεις του Ανθρωπόκαινου.

Στο κεφάλαιο για τη «Θρησκεία», η συγγραφέας επιχειρεί να φωτίσει τη δράση διαφορετικών θρησκευτικών ομάδων και τη σύνδεσή τους με το οικολογικό κίνημα, τονίζοντας παράλληλα τα επιτεύγματα της διαθρησκειακής συνεργασίας στην δράση ενάντια στην κλιματική αλλαγή. Το κεφάλαιο για τη «Φιλοσοφία» εκκινεί από μια ιστορική προσέγγιση, πρώτα αρχαιο-ελληνικών και στη συνέχεια ευρωπαϊκών, φιλοσοφικών ιδεών για τη φύση, τον κόσμο και την επιστήμη και τη θέση του ανθρώπου σε αυτά, που αποτέλεσαν τη βάση της νομιμοποίησης και στη συνέχεια της κριτικής στην Ανθρωπόκαινο εποχή. Στο τελευταίο κεφάλαιο, που επιγράφεται «Ηθική και Δικαιοσύνη», η Merchant αναλύει την πρότασή της «για μια νέα εποχή αειφορίας», σε αντικατάσταση της Ανθρωπόκαινου εποχής, ως σύμπραξη ανάμεσα στις ανθρώπινες και τις μη-ανθρώπινες κοινότητες. Περιγράφει ένα πλαίσιο ηθικών αρχών και αναδεικνύει διαστάσεις ζητημάτων περιβαλλοντικής και κλιματικής δικαιοσύνης μέσα από αφηγήσεις για πραγματικές περιπτώσεις καταπάτησης δικαιωμάτων στο πλαίσιο κοινωνικών κινημάτων και διεκδικήσεων.

Το βιβλίο είναι γραμμένο και διαρθρωμένο ώστε να απευθύνεται σε αναγνώστες/στριες που θα ήθελαν να ενημερωθούν γι’ αυτές τις γραμμές  σκέψης, που συναντώνται στο σύγχρονο πεδίο των Περιβαλλοντικών  Ανθρωπιστικών Επιστημών. Είναι ταυτόχρονα ένα βιβλίο που μπορεί να  αποτελέσει έμπνευση σε εκπαιδευτικούς της πράξης και εκπαιδευτικούς  ερευνητές από τον χώρο της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης/ Εκπαίδευσης για  την Αειφόρο Ανάπτυξη, τροφοδοτώντας έναν κριτικό (ανα)στοχασμό για τον  αντίκτυπο που έχει η Ανθρωπόκαινος εποχή στις σύγχρονες κοινωνίες και  τον πλανήτη γενικότερα, αλλά και για την αξία της διεπιστημονικής γνώσης  και των προσεγγίσεων που προσφέρουν οι Περιβαλλοντικές Ανθρωπιστικές  Επιστήμες στην αναζήτηση δημιουργικών λύσεων απέναντι στις προκλήσεις της εποχής μας και στην αναζήτηση ενός πιο αειφορικού μέλλοντος.

Εδώ η πλήρης βιβλιογραφική αναφορά:

Merchant, C. (2023). Η Ανθρωπόκαινος εποχή και οι Ανθρωπιστικές Επιστήμες. Από την κλιματική αλλαγή σε μια νέα εποχή αειφορίας. Επιστημονική επιμέλεια – Εισαγωγή: Μαρία Δασκολιά. Μετάφραση: Νεκτάριος Καλαϊτζής. Αθήνα: Εκδόσεις Gutenberg, σελ. 268.  ISBN: 978-960-01-2467-5 [Πρωτότυπη έκδοση: Merchant, C. (2020). The Anthopocene and the Humanities. From climate change to a new age of sustainability. New Haven and London: Yale University Press.]